ทุกรกิริยา 3 วาระที่พระองค์ทรงบำเพ็ญ

 

วาระที่ 1 ทรงกดพระทนต์ด้วยพระทนต์ คือการกัดฟันขบฟันไว้ และกดพระตาลุด้วยพระชิวหาไว้แน่น คือการเอาลิ้นดันบนเพดานบนไว้ ทรงปฏิบัติด้วยความเพียรอย่างยิ่งจนเกิดความร้อนขึ้นในพระกาย มีเหงื่อไหลออกจากรักแร้ ทรงปฏิบัติอยู่เป็นเวลานานผลที่ได้รับคือทรงทุกขเวทนาอย่างหนัก มีอาการเหมือนถูกคนแข็งแรงตัดศีรษะหรือบีบคอ

วาระที่ 2 ส่งผ่อนกลั้นลมหายใจเข้าออกทีละน้อย ผลที่ได้รับคือลมเดินไม่สะดวกตามช่องท้องและช่องปาก เกิดเสียงดังกู้ทางช่องหูทั้งสอง ปวดศีรษะและร้อนพระวรกายยิ่งนัก

วาระที่ 3 ทรงอดพระกระยาหาร ทรงลดการบริโภคให้น้อยลงเรื่อยๆ ติดต่อกันเป็นเวลานานผลที่ได้รับคือร่างกายเหี่ยวแห้ง ผิวพรรณเศร้าหมอง กระดูกปลากดทั่วพระวรกายผมร่วง กำลังเสื่อมถอยลดน้อยลงทุกที ในที่สุดทรงล้มลงหมดสติสัมปชัญญะ บังเอิญมีเด็กเลี้ยงแกะผ่านมาพบเข้า นำน้ำนมแพะมาให้เสวยจึงทรงฟื้นสติคืนมา ผลที่ได้รับจากการบําเพ็ญทุกรกิริยา ทำให้ทรงทราบความจริงว่าร่างกายและจิตใจเป็นสิ่งสำคัญ การทรมานร่างกายทำให้จิตใจกระวนกระวายมิอาจก่อให้เกิดปัญญาได้

               ในขณะทรงบำเพ็ญทุกรกิริยาในวาระหนึ่งหนึ่งนั้น ได้เสวยทุกขเวทนาอย่างสาหัสแม้พระวรกายกระวนกระวายไม่สงบ ระงับลงเลยแต่ทุกขเวทนานั้นก็ไม่อาจครอบงำพระทัยให้กระสับกระส่ายได้ ทรงมีสติสัมปชัญญะตั้งมั่น ไม่ฟั่นเฟือน ปรารภความเพียรโดยไม่ท้อถอยจนเกือบสิ้นพระชนม์ ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่เป็นเวลา 6 ปี ทรงได้รับความลำบากมากพระวรกายซูบผอมได้ทำให้พระองค์ทรงระลึกถึงสายพิณ 3 สายว่าหากขึงสายใดให้หย่อนเกินไปก็ดีดไม่ดัง ถ้าขึงให้ตึงเกินไป ดีดเข้าสายก็ขาด แต่ถ้าแต่ถ้าหากขึงให้มีความตึงแต่พอดีก็ดีดเป็นเสียงเพลงไพเราะตามต้องการ

                 อุปมานี้เปรียบด้วยการปฏิบัติเพื่อแสวงหาความหลุดพ้นจากกองทุกข์ หากปฏิบัติหย่อนเกินไปหรือเข้มงวดเกินไปก็จะทำให้เน็ตเหนื่อยล้า ไม่สามารถทำให้เข้าถึงความหลุดพ้นได้ หากปฏิบัติเพียงกลางๆไม่ตึงไม่หย่อนไปย่อมมีทางเข้าถึงการตรัสรู้ได้ และพระองค์ทรงพิจารณาเห็นว่าร่างกายและจิตใจเป็นสิ่งควบคู่กัน การทรมานร่างกายทำให้จิตใจกระวนกระวายมิอาจทำให้เกิดปัญญา เมื่อพระองค์ทรงได้ความคิดจากการอุปมาอุปไมยเช่นนี้แล้ว จึงทรงตั้งพระทัยปฏิบัติด้วยการบำเพ็ญเพียรทางใจต่อไป ขณะทรงบำเพ็ญทุกรกิริยาอยู่นั้นนักบวชปัญจวัคคีย์ทั้ง 5 คือโกณฑัญญะ วัปปะ ภัททิยะ มหานามะ อัสชิ มาปฏิบัติรับใช้ท่านเห็นพระองค์ทรงเลิกทุกรกิริยาเสียแล้ว จึงพากันละทิ้งไปอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวันแขวงเมืองพาราณสี